Հարցազրույց քանդակագործ Արա Շիրազի հետ.

Մշակութաբանի ոգով ապրելու միտքը առաջին կուրսի մշակութաբաններիս հետապնդում էր անդադար, ձգտում էինք թափանցել արվեստի մարդու ոգու մեջ:  Որոշեցինք գրոհ կազմակերպել ժամանակի ստեղծագործող արվեստագետների արվեստանոցներ.

Արա Շիրազ

Կարծում ենք՝ շատերին կհետաքրքրի, թե ինչպե՞ս եք սկսել Ձեր ստեղծագործական ուղին: Ո՞րն է եղել Ձեր առաջին քայլը:

 Արա Շիրազ: (Չեք պատկերացնի՝ որքան եմ պատասխանել այս հարցին): Նախ՝ սկսեմ Մոսկվայից: Ինչու՞ Մոսկվայից, որովհետև մայրս 1949 թ. գնաց Մոսկվա սովորելու, այսպես ասած, բարձրագույն գրական կուրսեր էր կոչվում Գորկու անվան, որը Հայաստանից հրավիրում էր բանաստեղծների, գրողների, որոնք հիմնականում 2 տարի կամ դեռ ավելի այնտեղ էին մնում՝ նախապատրաստական աշխատանքներ կատարելու նպատակով: Եվ ես էլ տատիկիս հետ  1949-1951 թվականներին Մոսկվայում էի: Այնտեղ ընդամենը 8  տարեկան երեխա եմ եղել, երբ գնացի ճամբար, որը ուներ նկարչության, քանդակագործության և այլ խմբակներ: Ահա հենց այստեղ է, որ միշտ ասում եմ, որ առանց մտածելու (դե 8 տարեկան երեխան ինչ պիտի մտածեր) գնացի քանդակի խմբակ և այստեղ սկսվեց իմ, այսպես ասած, ուղին: Եվ 2 քանդակ, որոնք մեր ղեկավարը պահպանել էր, մայրս ցույց էր տվել հայտնի արձանագործ Արամ Սարգսյանին, և նա ասել էր, որ երեխան շնորհք ունի: Այս լուրը բավական էր, որ ես կառչեի, այսպես ասած, այդ կարծիքին ու այստեղից կամաց-կամաց մեծանալով, Երևանում խմբակ հաճախելով և այդ ուսումնարանը,  այդպես գնաց…

Այսինքն՝ եղավ շատ ինքնաբերաբար, շատ բնական, որովհետև  հայրս էլ է երեխա ժամանակ ունեցել այդ ունակությունը, հորաքույրս՝ Գոհարը, նկարելու ձիրք է ունեցել:

Այսինքն, Ձեր ծնողները որևէ կերպ չե՞ն նպաստել Ձեր որոշմանը:

Արա Շիրազ: Չէ՛, ընդհակառակը, մեր ծնողները իրենցով էին զբաղված (սա էլ կարելի է հումորի կարգով):

Ըստ Ձեզ՝ Հայաստանում քանդակագործությունը զարգացա՞ծ է որպես արվեստի ճյուղ:

Արա Շիրազ: Գիտե՞ք, եթե համեմատության մեջ դնենք այսօրվա վիճակը անցյալի հետ, ապա   իհարկե, մեծ վնաս հասցվեց քանդակագործությանը Սովետական շրջանում: Ինչու՞, որովհետև ամեն ինչ պիտի անցներ գաղափարների, ինչ-որ թույլատրելի աստիճանների սահմաններով: Այնպես, որ իմ կարծիքով ինչ-որ մի տեղ դանդաղեց արձանագործությունը որպես արվեստի տեսակ՝ իր էությանը հակառակ պատվերներ կատարելով: Բայց վերածնունդ կարելի է 60–ական թվականները համարել. մեր սերունդը յուրովի, նորովի մոտեցավ արվեստին և արձանագործությանը և այդ իմաստով ինչ-որ այլ ուղղություններ ունեցանք:

Արձանագործությունը առանց նյութի, այսինքն՝ առանց մարմարի, բրոնզի, քարի, վերջնական արժեք չունի, իսկ այն շրջաններում, որը ես ասացի, հիմնականում գիպս էր, ցեմենտ և քանդակները հիմնականում առաջնորդների պատկերներով էին լինում, իսկ բուն արվեստին բնորոշ թեմատիկա գոյությոն չուներ: Եվ 60-ական թվականներին, ուրեմն, փորձեցին վերականգնել և ինձ թվում է՝ ինչ-որ իմաստով վերականգնեցին: Իսկ հիմա արձանագործությունն ազատ է, քանի որ չկա գաղափարական պարտադրանք: Ինձ թվում է՝ այսօր վերածնունդ է:

Ձեր քանդակները կերտելիս ունե՞ք որևէ ասելիք հանրությանը, թե՞ պարզապես Ձեր հոգու ճիչն են :

Արա Շիրազ: Հենց սկզբից ասեմ՝ հոգու ճիչն են: Բայց հոգու ճիչն ինչ-որ մի տեղ, երևի թե, համընկնում է հասարակության, ժողովրդի ճչին: Այսինքն՝ թեմաները, կոմպոզիցիոն կառուցվածքները, իմաստները, եթե կարելի է այդպես ասել, ընդհուպ մոտենում են մեր ազգային հոգեբանությանը, ազգային պատմությանը, ազգային անցյալին:

Իսկ ներկա պահին ի՞նչ գործի վրա եք աշխատում:

Արա Շիրազ: Հիմա աշխատում եմ Ֆ. Մկրտչյանի հուշարձան-կոթողի վրա, ունեմ էսքիզներ: Եվ, եթե ամեն ինչ բարեհաջող ընթանա, ապա դեկտեմբերի 28–ին այդ արձանը պետք է բացվի:

Համամիտ եք արդյո՞ք այն մտքին, թե. «Արվեստագետ ծնվում են և ոչ թե դառնում»:

Արա Շիրազ: 100%-ով համամիտ եմ, որովհետև այստեղ կա և՛ իմ օրինակը և՛ հորս օրինակը և՛ մորս օրինակը: Քանի որ, դուք գիտեք, հորս ընտանիքը որբի ընտանիք է եղել ՝ միայն տատիկս է եղել: Պապիկիս թուրքերը 1920 թվականին, երբ օկուպացվեց Ալեքսանդրապոլը, սպանել են: Նույն էլ մորս ընտանիքում՝ մայրս ծնվեց, երբ հայրը 1919 թվականին խոլերիայից մահացավ, այսինքն՝ մայրս ծնվեց և հորը չտեսավ: Այսպիսի ողբերգական ընտանիքներում ծնվեցին այս բանաստեղծները և հետևել, ինչ-որ խմբակներ տանել, բնականաբար, չի եղել: Եղել է միայն այդ բնածին ձգտումը:

Հետաքրքիր է արդյո՞ք  հին և արդի քանդակագործության մեջ գոյություն ունի կապող օղակ:

Արա Շիրազ: Իհարկե ունի, բայց կապող օղակը շոշափելի կողմեր չունի: Այսպես ասած՝ այս կամ այն քանդակի կապող օղակը ստեղծագործողն է, արվեստագետն է, ով անցնի 1000 տարի, 2000 տարի , 3000 տարի նույն մարդն է՝ նույն հոգեբանությամբ, նույն ճակատագրի, այսպես ասենք, կրողն է: Եվ այսօր նույնպես այդ կապը կա, բայց այդ կապը ուղղակի կապ չի եղել, քանի որ մեր պատմություը շատ մասնատված, բզկտված պատմություն է: Այսինքն՝ ժառանգականություն կամ ինչ-որ փոփոխություն չի եղել: Բայց եղել են հզոր անհատականություններ, որոնք տարել են այն:

Շատերին կհետաքրքրի, թե ինչպե՞ս եք վերաբերվում ժամանակակից հայ արվեստին, գրականությանը:

Արա Շիրազ: Գիտե՞ք, ես հավատում եմ մի գաղափարի: Շատ տարիներ առաջ գրողների միության համագումարի ժամանակ Հովհ. Շիրազն իր ելույթում (երևի, թե եղել են կարծիքներ, թե հիմա չկան պոետներ, ակնառու բանաստեղծներ) ասել է, որ հայ ժողովրդի արգանդը դեռ չի ցամաքել՝ իր պտուղը տվել է:

Եվ այսօր էլ շատերն ասում են, թե թատրոն չկա, արվեստ չկա, բայց ես տեսնում եմ, որ կան արվեստագետներ, որոնք իսկապես ստեղծագործում են, աշխատում և ունեն այն ձիրքը, որ կոչվում է հայ ժողովրդի ուժ: Եվ ես հավատում եմ և գիտեմ, որ ունենք այսօր արվեստ:

Դուք համամիտ ե՞ք այն մտքին, թե հասարակությունը հեռացել է արվեստ հասկացողությունից:

Արա Շիրազ: Իհարկե: Ոչ թե օտարացել է, այլ հասարակությունը, չգիտեմ, գուցե տնտեսական պայմաններից է:

Այսօր կան մի շարք նկարիչներ, որոնք ստեղծագործում են, նկարում, բայց հասարակության ներկայացուցիչները, որոնք, թվում է, թե պիտի ունենային հետաքրքրություն այդ արվեստագետի նկատմամբ, կարծես թե անտարբեր են: Նրանք չեն տեսնում արվեստը, պահանջ չեն զգում տեսնելու: Կարծես թե, տհաս և խամ բուրժուազիա ունենք, որը փող ունի, բայց ձգտում չունի դեպի մշակույթը, չի ուզում հասկանալ, որ հայ ժողովրդի հայ լինելը նշանակում է՝ տալ այդ փողը հայ ժողովրդին:

Ո՞րն եք համարում Ձեր լավագույն գործը, որ առ այսօր կերտել եք:

Արա Շիրազ: Միանգամից պատասխանել դժվար է, սակայն բոլորն էլ, բոլորն էլ հավասար են: Բոլորի հայրն էլ, մայրն էլ ես եմ :